Wpływ szachów na rozwój intelektualny człowieka

Od dawna uważa się, że szachy w pozytywny sposób wpływają na rozwój ludzkiego umysłu — tezę tę propagowali Franklin, Napoleon, Voltaire, Churchill. To Franklin twierdził, że „Życie jest rodzajem szachów” które wzmacniają: „zapobiegliwość, rozwagę, roztropność, wytrwałość”. Szachista, ale także i matematyk Lasker pisze że: „Myślenie matematyczne odbywa się zazwyczaj w sposób mniej lub bardziej związany ze sposobem rozumowania typowym dla gry w szachy. Matematycy są istotnie bardziej zainteresowani grą w szachy niż inni ludzie. Za to mniej znany jest fakt, że matematyków bardzo często mocno intryguje muzyka.” To właśnie ten związek między matematyką „królową nauk” a szachami stanowi fundament rozważań nad głębokością oddziaływania królewskiej gry na umysł człowieka.

Wiemy, że szachy są częścią programu nauczania w ponad czterdziestu krajach — np. Rosji, Turcji, Islandii, Wenezueli. Obecnie w Polsce rusza program Polskiego Związku Szachowego „Szachy w Szkole”, który cieszy się sporym zainteresowaniem uczestniczących w nim placówek. W niektórych państwach szachy stanowią nawet przedmiot obowiązkowy w edukacji szkolnej, co przekłada się na systematyczny wzrost kompetencji uczniów w zakresie planowania, analizy i podejmowania decyzji.

Lepsze wyniki w testach poznawczych

W latach siedemdziesiątych w Belgii przeprowadzone zostały badania naukowe na grupie pięcioklasistów, które wykazały, iż dzieci o wiele lepiej radziły sobie w testach poznawczych niż grupa kontrolna. Stwierdzono także, że grupa objęta badaniem lepiej radziła sobie w szkole, mimo że to już nie było głównym przedmiotem testu. Uczniowie wykazywali większą koncentrację uwagi, szybciej przyswajali nowe pojęcia oraz skuteczniej rozwiązywali zadania wymagające operacji abstrakcyjnych. Wyniki belgijskich badań stały się punktem odniesienia dla kolejnych projektów edukacyjnych wprowadzających szachy do szkół w całej Europie.

Wzrost osiągnięć szkolnych

W latach dziewięćdziesiątych badania na temat pozytywnego wpływu szachów na rozwój przeprowadzono w Teksasie, gdzie członkowie klubu szachowego wykazali podwójny wzrost osiągnięć szkolnych w stosunku do uczniów nie objętych edukacją szachową. Grupa ucząca się gry strategicznej osiągała lepsze wyniki zarówno w przedmiotach ścisłych (matematyka, fizyka), jak i humanistycznych (język angielski, historia). Zauważono także wyraźną poprawę zdolności do organizowania czasu i planowania pracy domowej, co bezpośrednio przełożyło się na jakość przygotowania do egzaminów. Teksańskie badania udowodniły, że nawet kilka miesięcy regularnej gry w szachy wpływa na funkcje wykonawcze mózgu, odpowiedzialne za kontrolę impulsów i podejmowanie przemyślanych decyzji.

Rozwój pamięci i pozytywnego myślenia

Badania na ten temat prowadzone były także w Polsce przez nauczyciela z Gorzowa Wielkopolskiego Andrzeja Modzelana, który w swojej pracy magisterskiej badał osiągnięcia szkolne uczniów objętych programem nauczania gry w szachy podczas pierwszych trzech lat nauki. Autor pracy w swoich badaniach założył hipotezę, że szachy jako gra edukacyjna w znacznym stopniu różnicują poziom osiągnięć uczniów pozytywnie wpływając na osiągnięcia dydaktyczne, rozwój pamięci oraz logicznego myślenia. W czasie badań autor wykazał prawdziwość pozytywnych aspektów gry w szachy opisanych wyżej. Więcej na ten temat można przeczytać na http://czasnaszachy.pl/, gdzie zamieszczony został wywiad z Andrzejem Modzelanem.

Modzelan szczególnie podkreślał rolę szachów w budowaniu strategii rozwiązywania problemów oraz zdolności przewidywania konsekwencji podjętych działań. Jego badania wykazały, że dzieci uczęszczające na zajęcia szachowe osiągały o około 20% lepsze wyniki w testach pamięci operacyjnej w porównaniu z grupą kontrolną. Dodatkowo zauważono wyraźny wzrost motywacji do nauki i samodzielnego poszukiwania rozwiązań trudnych zadań — uczniowie częściej podejmowali się wyzwań intelektualnych i rzadziej poddawali się w obliczu pierwszych niepowodzeń.

Zachowanie sprawności umysłowej na dłużej

Ostatnio prowadzono badania na osobach chorych na alzheimera, które wykazały, iż szachy pomagają zachować na dłużej sprawność umysłową. Może to wpłynąć na wzrost popularności królewskiej gry wśród osób starszych, zwłaszcza że regularna aktywność intelektualna uznawana jest za jeden z najlepszych czynników ochronnych w procesach neurodegeneracyjnych.

Badania nad pacjentami z wczesnym stadium choroby Alzheimera pokazały, że systematyczna gra w szachy spowalnia utratę funkcji poznawczych i wydłuża okres zachowania autonomii. Wskazuje się na mechanizm tworzenia nowych połączeń synaptycznych w mózgu — regularne angażowanie się w złożone zadania poznawcze stymuluje neuroplastyczność, umożliwiając mózgowi kompensację ubytków wynikających z choroby. Osoby starsze uprawiające szachy regularnie wykazywały także lepszą orientację w przestrzeni i czasie, rzadziej doświadczały epizodów dezorientacji oraz utrzymywały wyższy poziom samodzielności w życiu codziennym.

Bardzo dobry wpływ na osiągnięcia intelektualne

Wszystko to niezbicie świadczy o tym, że szachy mają bardzo dobry wpływ na osiągnięcia intelektualne człowieka. Młodemu człowiekowi mogą bardzo ułatwić zdobywanie wiedzy i uczenie się, a co za tym idzie stanowią świetne narzędzie w samorozwoju. Regularna praktyka gry w szachy usprawnia pamięć wzrokową i przestrzenną, rozwija zdolności analityczne oraz uczy cierpliwości w realizacji długoterminowych celów.

Warto dodać, że wpływ szachów na rozwój intelektualny jest tym silniejszy, im wcześniej rozpocznie się naukę gry. Dzieci rozpoczynające edukację szachową przed ósmym rokiem życia wykazują wyższą elastyczność poznawczą i lepiej adaptują się do nowych sytuacji problemowych. Szachy stanowią także doskonałe uzupełnienie tradycyjnych metod nauczania — wspierają proces edukacyjny, ucząc nie tylko konkretnych technik gry, ale przede wszystkim sposobu myślenia, który przydaje się w życiu codziennym, w nauce oraz pracy zawodowej.

Artykuł został opracowany przez Artura Czyża.