Najczęściej spotykanym problemem, wyniszczającym rodzinę jest alkohol. Wpływa on negatywnie na relacje pomiędzy rodzicami i dziećmi. Całe życie zostaje podporządkowane nałogowi, doprowadzając do współuzależnienia. Do tego często dochodzą jeszcze takie problemy jak agresja, oskarżenia czy poniżenia pozostałych członków rodziny. Co można zrobić w tym przypadku? Jak pomóc osobie uzależnionej?
Mechanizmy prowadzące do uzależnienia od alkoholu
Alkoholizm, jak każda forma uzależnienia, jest chorobą podstępną. Wypicie kilku piw przy okazjonalnym spotkaniu rodzinnym czy ze znajomymi nie jest niczym niezwykłym, jeżeli jednak zaczyna się zaglądać do kieliszka częściej, bardzo łatwo wpaść w spiralę bez wyjścia. Osoby zmagające się z nałogiem często doszukują się w alkoholu ucieczki od codziennych problemów — stresu i napięć w pracy czy w domu, nagromadzonych trudności finansowych, problemów w relacjach partnerskich lub objawów depresji.
Powodów może być wiele, rezultat jest jednak zawsze ten sam — uzależnienie, które doprowadza do wyniszczenia organizmu i psychiki, a także do zaburzenia relacji rodzinnych. Mechanizm uzależnienia rozwija się stopniowo: początkowo alkohol pełni funkcję nagrody lub sposobu na rozładowanie emocji, z czasem staje się potrzebą, bez której nie da się funkcjonować. Układ nagrody w mózgu stopniowo ulega modyfikacjom, a tolerancja na alkohol wzrasta — aby osiągnąć ten sam efekt, potrzebna jest coraz większa dawka. Leczenie alkoholizmu wymaga wieloetapowej terapii i przede wszystkim dobrej woli osoby uzależnionej. Bez wewnętrznej motywacji i świadomości problemu, działania terapeutyczne nie przyniosą trwałych rezultatów.
Dynamika funkcjonowania rodziny alkoholika
Alkoholizm to nałóg i choroba, który w powolny sposób wyniszcza nie tylko organizm osoby uzależnionej, ale i wszystkie relacje, jakie zostały przez nią stworzone. Życie z kimś takim nie jest proste i często wiąże się z wieloma problemami o podłożu emocjonalnym, z powodu nagromadzenia wielu negatywnych uczuć i emocji. Rodzina alkoholika na tym cierpi i dotyczy to zarówno współmałżonków, jak i dzieci, które z oczywistych względów nie mogą liczyć na spokojne dzieciństwo pełne poczucia bezpieczeństwa.
Nałóg ten często wyzwala najgorsze cechy człowieka, a co za tym idzie nierzadko dom, w którym mieszka taka osoba, jest pełen gniewu, nienawiści, krzyków, wzajemnych oskarżeń oraz poniżania najbliższych. W takim środowisku dzieci dorastają w ciągłym napięciu, ucząc się patologicznych wzorców komunikacji i rozwiązywania konfliktów. Alkoholizm jest jednak tym groźniejszy, że żyjąc w takiej rodzinie, wytwarza się forma współuzależnienia, czyli cichej akceptacji i ukrywania tego, że w ogóle jakiś problem jest. To nie pomaga jednak w wyjściu z uzależnienia — wręcz przeciwnie, pozwala nałogowi rozwijać się bez przeszkód.
Syndrom współuzależnienia w relacjach z alkoholikiem
Współuzależnienie jest często nazywane „chorobą dobrych żon”, z racji tego, że zdecydowanie częściej problem alkoholizmu dotyka przede wszystkim mężczyzn. Kobiety w tym czasie, nie mogąc lub nie umiejąc się przeciwstawić sytuacji, godzą się na wszystko, udając, że nic się nie dzieje i ukrywają problem alkoholowy małżonka. Do tego często dochodzi poniżanie i przemoc domowa, ale nawet to nie jest w stanie ich zmotywować do działania.
Osoby współuzależnione cierpią na przewlekły stres, nerwicę, problemy emocjonalne i niskie poczucie własnej wartości. Dotyczy to zresztą nie tylko żon czy mężów, ale i innych członków rodziny, jak rodzeństwo czy dzieci. Współuzależnieni przejmują odpowiedzialność za zachowanie alkoholika, tłumacząc jego absencje w pracy, sprzątając skutki libacji, ukrywając prawdę przed rodziną i znajomymi. Nie szuka się w takim przypadku rozwiązań dla problemu z różnych powodów. Nie wierzy się, że jest to możliwe, albo idzie za tym strach związany ze stygmatyzacją przez otoczenie, albo ślepa wierność i przekonanie, że „jakoś to będzie”. Tymczasem brak reakcji tylko pogłębia problem i umacnia destrukcyjne wzorce.
Drogi wyjścia z uzależnienia — jak skutecznie wspierać alkoholika
Przede wszystkim najważniejsze będzie uświadomienie sobie skali problemu i tego, jak alkoholizm w rodzinie wpływa na nasze życie. Nie wolno się bać, tylko należy szukać rozwiązań i to takich, które rzeczywiście mogą pomóc. Najlepiej w tym celu znaleźć specjalistę, który będzie w stanie pomóc zarówno osobie uzależnionej, jak i pozostałym członkom rodziny. Oczywiście podstawą będzie leczenie samego alkoholika, ale trzeba go jeszcze do tego przekonać. Co istotne, on sam musi tego chcieć — zmuszanie do poddania się terapii, na przykład przez groźbę, najczęściej nic nie da, albo poprawi sytuację jedynie na moment.
Opcja leczenia odwykowego z wyrokiem sądu
Oczywiście, gdy sytuacja jest naprawdę zła, istnieje jeszcze opcja przymusowego skierowania na leczenie przez sąd. Jest to jednak pewna ostateczność, która nie zawsze daje gwarancję pomocy. Przymusowe odwykowe można zastosować, gdy alkoholik stanowi zagrożenie dla siebie lub otoczenia, ale sam nie wyraża zgody na terapię. Istnieją specjalne terapie dla nałogowych alkoholików, często wykorzystuje się też specyfiki, w stylu wszywek podskórnych jak esperal, które blokują możliwość przyjmowania alkoholu poprzez wywoływanie silnych reakcji dyskomfortu po jego spożyciu.
Niebieska karta jako forma interwencji kryzysowej
Z prawnego punktu widzenia jest też możliwość założenia „niebieskiej karty”, jeżeli dodatkowo w domu takim dochodzi do przemocy. Dzięki niej dana rodzina jest pod ściślejszą obserwacją ze strony policji, ośrodka pomocy społecznej oraz kuratora sądowego. Wówczas można też liczyć na większe wsparcie opieki społecznej oraz psychologa, który pomoże poradzić sobie z powstałymi szkodami emocjonalnymi. Procedura niebieskiej karty uruchamia się, gdy dochodzi do zgłoszenia przemocy domowej — może to zrobić zarówno ofiara, jak i świadek zdarzenia. System ten pozwala na monitorowanie sytuacji w rodzinie i zapewnia dostęp do pomocy terapeutycznej, prawnej i socjalnej.
Rola terapii rodzinnej w procesie zdrowienia
Warto pamiętać, że alkoholizm nie dotyczy tylko samego pijącego — cierpi na nim cała rodzina. Dlatego oprócz terapii indywidualnej dla osoby uzależnionej, niezbędne jest wsparcie psychologiczne dla współmałżonka i dzieci. Grupy wsparcia dla rodzin alkoholików, takie jak Al-Anon czy Alateen dla nastolatków, pozwalają zrozumieć mechanizmy uzależnienia, nauczyć się wyznaczania granic i odbudować poczucie własnej wartości.
Terapia rodzinna pomaga przepracować urazy, odbudować zaufanie i wypracować nowe, zdrowe wzorce komunikacji. Bez tego procesu nawet skuteczne leczenie alkoholika nie zagwarantuje trwałej poprawy w funkcjonowaniu całego systemu rodzinnego. Dlatego warto szukać kompleksowej pomocy — takiej, która obejmie wszystkich dotkniętych problemem, a nie tylko samą osobę uzależnioną.