Kiedy i jak często robić badanie cytologiczne?

Średnio 5 Polek dziennie umiera z powodu raka szyjki macicy. Regularne wykonywanie badań cytologicznych pozwala na wczesne wykrycie stanów przedrakowych i może uratować życie. Kiedy kobieta powinna zacząć wykonywać takie badania? Jak często powinna z nich korzystać?

Aż 75% kobiet jest narażonych na zachorowanie na raka szyjki macicy. Wiele pań, które rozpoczęły współżycie, może być zarażonych wirusem HPV, który najczęściej jest przyczyną powstawania komórek rakowych. Cytologia jednak nie służy tylko do wykrywania zmian nowotworowych, ale i ogólnej diagnostyki stanu zdrowia narządów rodnych.

Czym jest badanie cytologiczne?

Cytologia to badanie ginekologiczne, polegające na pobraniu wymazu z szyjki macicy. Głównie jest badaniem w kierunku wykrywania komórek raka szyjki macicy, ale służy także do kontroli procesu leczenia nadżerek, pozwala na diagnozę stanu nabłonka pochwy, cyklu miesiączkowego i owulacji oraz określenie działania leków hormonalnych.

Badanie wykonuje ginekolog, który wprowadza do pochwy wziernik i specjalną szczoteczką pobiera próbkę komórek szyjki macicy. Jest to szybkie i bezbolesne. Wyniki zazwyczaj są gotowe w ciągu 3–4 dni. Pobrany materiał trafia do laboratorium, gdzie ocenia się morfologię komórek oraz ewentualne zmiany w ich budowie.

Warto wiedzieć, że istnieją różne metody oceny wymazu. Klasyczna cytologia polega na rozsmarowaniu komórek na szkiełku mikroskopowym, natomiast metoda płynna (liquid-based cytology) zapewnia lepszą jakość preparatu i dokładniejszą diagnostykę. W zależności od ośrodka można wybrać preferowaną technikę.

Wiek pierwszego badania

Z reguły zaleca się wykonanie pierwszego badania cytologicznego w wieku od 20 do 25 lat. Częściej jednak termin jest uzależniony od czasu rozpoczęcia przez kobietę współżycia płciowego. Pierwszą cytologię powinna wykonać najpóźniej w trzy lata po przejściu inicjacji seksualnej.

Współżycie płciowe zwiększa ryzyko zakażenia wirusem HPV, który jest obecny u większości osób aktywnych seksualnie. Choć w wielu przypadkach organizm sam eliminuje wirusa, u części kobiet dochodzi do przetrwałej infekcji, która po latach może prowadzić do zmian przedrakowych. Dlatego wcześniejsze rozpoczęcie współżycia wiąże się z potrzebą wcześniejszego nadzoru cytologicznego.

Nawet jeśli kobieta pozostaje w stałym związku monogamicznym, regularne badania są zalecane. Zakażenie HPV mogło nastąpić w przeszłości, a pierwsze objawy mogą pojawić się dopiero po latach. Profilaktyka ma większą wartość niż retrospektywne leczenie, dlatego świadomość ryzyka powinna motywować do systematycznych wizyt.

Optymalna pora i przygotowanie

Badanie najlepiej wykonywać w terminie do 4 dni od zakończenia ostatniej miesiączki. Ginekolodzy zalecają, by na 2 dni przed cytologią nie stosować żadnych środków dopochwowych (np. antykoncepcyjnych, higienicznych) czy tamponów. W czasie około 48 godzin przed badaniem nie można współżyć ani poddać się innemu badaniu ginekologicznemu.

W trakcie miesiączki wykonanie cytologii jest niemożliwe, ponieważ obecność krwi uniemożliwia prawidłową ocenę komórek. W przypadku stanów zapalnych narządów rodnych najlepiej wyleczyć infekcję przed przystąpieniem do badania. Wszystkie te warunki powinny być spełnione w celu otrzymania niezafałszowanych wyników badań.

Jeśli kobieta stosuje leki dopochwowe na infekcje grzybicze lub bakteryjne, powinna poinformować o tym lekarza przed umówieniem wizyty. W takim przypadku warto odczekać około tygodnia po zakończeniu terapii, aby nabłonek pochwy wrócił do stanu spoczynkowego. Świeżo wygojona tkanka może dawać mylące wyniki, sugerując zmiany, które w rzeczywistości są jedynie efektem regeneracji.

Częstotliwość wykonywania

Na podstawowe badanie cytologiczne należy zgłaszać się do lekarza raz na rok. Gdy kobieta ma już ukończone 30 lat, może robić cytologię rzadziej, raz na 2–3 lata, ale jedynie wtedy, gdy wyniki z 3 ostatnich badań są prawidłowe. Jeżeli wykryto u pacjentki jakieś schorzenie, z pewnością ginekolog zaleci odpowiednią częstotliwość wykonywania cytologii.

Podczas pierwszego i trzeciego trymestru ciąży także trzeba poddać się badaniu. Ciąża nie stanowi przeciwwskazania do cytologii, a wręcz odwrotnie – zmiany hormonalne mogą przyspieszać rozwój ewentualnych zmian na szyjce macicy. Również kobiety po przejściu menopauzy powinny przechodzić cytologię. Dopiero od około 65. roku życia można skonsultować się z ginekologiem i ustalić, czy badania nie będą już wymagane.

Warto pamiętać, że częstotliwość może zależeć od indywidualnych czynników ryzyka. Kobiety palące papierosy, z obniżoną odpornością (np. w chorobach przewlekłych) lub z przebytymi zmianami na szyjce macicy powinny konsultować harmonogram badań z lekarzem. Personalizacja interwałów screeningowych zwiększa skuteczność profilaktyki i redukuje ryzyko przeoczenia wczesnych zmian.

Refundacja NFZ

W związku z Populacyjnym Programem Profilaktyki i Wczesnego Wykrywania Raka Szyjki Macicy wszystkie kobiety od 25 do 59 roku życia, które nie wykonywały refundowanego badania cytologicznego przez ostatnie 3 lata, mogą skorzystać z cytologii za darmo. W prywatnym gabinecie ginekologicznym badanie kosztuje około 30–40 zł. Nie musimy jednak wydawać pieniędzy, gdyż istnieje program darmowych badań dla kobiet w Polsce, o których jesteśmy zawiadamiane imiennym zaproszeniem listownym.

Zaproszenia są wysyłane centralnie na podstawie danych z rejestru PESEL. Jeśli kobieta nie otrzymała listu, może zgłosić się samodzielnie do dowolnego punktu realizującego program i okazać dokument tożsamości. Lista akredytowanych placówek dostępna jest na stronie Ministerstwa Zdrowia oraz NFZ. Warto sprawdzić, czy przychodnia w naszej okolicy uczestniczy w programie, co pozwoli zaoszczędzić czas i uniknąć dodatkowych kosztów.

Oprócz klasycznej cytologii w ramach programu dostępne są także badania molekularne wykrywające DNA wirusa HPV. Kobiety po 30. roku życia mogą je wykonać jako uzupełnienie standardowego wymazu. Taka diagnostyka pozwala na jeszcze wcześniejsze wykrycie ryzyka i odpowiednie monitorowanie pacjentek zgrupy wysokiego zagrożenia.

Zagrożenie chorobami, a nawet rakiem szyjki macicy jest bardzo duże i dlatego każda z nas musi regularnie przeprowadzać badania cytologiczne. Będzie to tylko z korzyścią dla zdrowia. Bierzmy przykład ze Szwedek. Dzięki ich wiedzy i systematycznych cytologiach, zachorowanie na zaawansowanego raka szyjki macicy praktycznie wśród nich nie występuje. Bądźmy jak one i dbajmy o swoje zdrowie i życie.