Endometrioza – wszystko co powinnaś wiedzieć o tej chorobie

Nękają Cię bolesne miesiączki? Nie wiesz czemu Twoje stosunki płciowe również sprawiają Ci ból? Masz kłopoty z zajściem w ciążę? Być może cierpisz na endometriozę. To schorzenie polega na obecności błony śluzowej macicy poza jej jamą. Endometrium, które normalnie wyrasta wyłącznie w obrębie macicy, w przypadku tej choroby pojawia się w innych lokalizacjach — na jajnikach, jajowodach, otrzewnej, pęcherzu moczowym czy jelitach.

Ocenia się, że to wyjątkowo uciążliwe schorzenie występuje u 7–15% miesiączkujących kobiet. Problem polega na tym, że błona śluzowa poza jamą macicy zachowuje się podobnie jak endometrium w jej wnętrzu — reaguje na hormony cyklu menstruacyjnego, rozrasta się, a następnie krwawi. Ponieważ krew nie ma naturalnej drogi odpływu, tworzy się stan zapalny, zrosty, torbiele i struktury blizny. W artykule omówimy przyczyny powstania endometriozy, jej objawy, metody diagnostyki oraz dostępne formy leczenia.

Skąd bierze się endometrioza?

Przyczyny powstawania endometriozy wciąż nie zostały w pełni wyjaśnione. Istnieje kilka hipotez, z których żadna nie jest powszechnie przyjęta jako jedyna słuszna. Jedna z teorii zakłada wsteczny przepływ krwi menstruacyjnej — fragment błony śluzowej przedostaje się przez jajowody do jamy otrzewnej i zagnieżdża się w jej obrębie. Inni badacze wskazują na metaplazję — proces, w którym komórki jednego typu przekształcają się w inny, tworząc tkankę endometrialną poza macicą.

Nie bez znaczenia jest również podłoże hormonalne. U kobiet z endometriozą często obserwuje się zaburzenia równowagi estrogenów i progesteronu, które mogą sprzyjać rozrostowi ektopowego endometrium. Czynniki immunologiczne także odgrywają rolę — nieprawidłowo funkcjonujący układ odpornościowy może nie rozpoznawać komórek endometrialnych poza macicą jako obcych i nie eliminować ich skutecznie.

Coraz więcej danych przemawia za dziedzicznym charakterem schorzenia. Kobiety, których matki lub siostry chorowały na endometriozę, mają znacząco wyższe ryzyko rozwinięcia tej choroby. Sugeruje to udział mutacji genetycznych, które mogą wpływać na wrażliwość tkanek na hormony lub na efektywność odpowiedzi immunologicznej.

Jakie są objawy endometriozy?

Objawy endometriozy są bardzo zróżnicowane i zależą od umiejscowienia ognisk chorobowych. Klasyczne objawy to bolesne miesiączki (dysmenorrhea), które mogą być na tyle intensywne, że uniemożliwiają normalne funkcjonowanie w dniach krwawienia. Ból ma charakter skurczowy, promieniuje do kręgosłupa lędźwiowego i ud, a u niektórych kobiet pojawia się również w okolicy odbytu.

Endometrioza układu rozrodczego

Gdy ogniska endometriozy lokalizują się na jajnikach, jajowodach lub w obrębie miednicy, kobiety zgłaszają:

• Chroniczny ból w podbrzuszu i miednicy, nasilający się w czasie menstruacji
• Bolesne stosunki płciowe (dyspareunia), szczególnie przy głębokim penetrowaniu
• Bóle w okolicy krzyżowej kręgosłupa
• Trudności z zajściem w ciążę

Torbiele endometrialne na jajnikach, zwane torbielami czekoladowymi ze względu na brunatną zawartość, mogą prowadzić do pęknięcia i nagłego, ostrego bólu brzucha wymagającego interwencji chirurgicznej.

Endometrioza układu moczowego

Gdy endometrioza atakuje pęcherz moczowy lub moczowody, pojawiają się:

• Cykliczne krwawienia do moczu (hematuria), które nasilają się w czasie miesiączki
• Bolesne oddawanie moczu (dyzuria)
• Zwiększona częstość oddawania moczu
• W ciężkich przypadkach — zatrzymanie oddawania moczu przez ucisk na drogi moczowe

Endometrioza układu pokarmowego

Ogniska endometriozy mogą pojawić się na jelicie grubym, wyrostku robaczkowym czy odbytniczej części jelita. Objawy obejmują:

• Regularnie powtarzające się bóle skurczowe brzucha
• Naprzemienne występowanie zaparć i biegunek
• Wzdęcia i uczucie pełności w jamie brzusznej
• Krwawienia z odbytu, szczególnie w czasie menstruacji

Endometrioza w bliznach pooperacyjnych

Po zabiegach ginekologicznych, w tym po cesarskim cięciu, mogą powstawać ogniska endometriozy w obrębie blizny. Kobiety zauważają wtedy bolesny, wyczuwalny guzek w okolicy blizny, który powiększa się i staje się bardziej bolesny w czasie miesiączki.

Jak rozpoznać endometriozę?

Rozpoznanie endometriozy na podstawie samych objawów nie jest możliwe, ponieważ wiele schorzeń ginekologicznych daje podobne dolegliwości. Złotym standardem diagnostycznym pozostaje laparoskopia — zabieg małoinwazyjny, podczas którego chirurg wprowadza cienki wziernik z kamerą do jamy brzusznej przez niewielkie nacięcie w okolicy pępka.

Podczas laparoskopii lekarz dokładnie ogląda narządy miednicy, identyfikuje ogniska endometriozy i pobiera wycinki do badania histopatologicznego. Dopiero potwierdzenie obecności tkanki endometrialnej poza macicą pod mikroskopem pozwala na pewne rozpoznanie. Dodatkową zaletą laparoskopii jest możliwość jednoczesnego leczenia — usunięcia ognisk, przecięcia zrostów lub usunięcia torbieli.

Badania obrazowe i laboratoryjne

Ultrasonografia (USG) przezpochwowa pozwala na wykrycie torbieli czekoladowych na jajnikach, ale nie jest w stanie rozpoznać drobnych ognisk endometriozy na otrzewnej lub innych strukturach. Rezonans magnetyczny (MRI) daje lepszy obraz anatomiczny i może pomóc w ocenie rozległości zmian, szczególnie w przypadku endometriozy głębokiej infiltrującej.

Oznaczenie poziomu markera CA-125 we krwi jest niekiedy wykonywane, jednak jego wartość diagnostyczna jest ograniczona. Podwyższone stężenie CA-125 występuje nie tylko w endometriozie, ale także w stanach zapalnych, mięśniakach macicy, torbielach jajnika, a nawet w pierwszym trymestrze ciąży. Z tego powodu nie można na jego podstawie postawić pewnego rozpoznania.

Jak wyleczyć endometriozę?

Endometrioza jest chorobą przewlekłą i nieuleczalną, ale można skutecznie kontrolować jej objawy. Leczenie ma na celu zmniejszenie dolegliwości bólowych, zahamowanie progresji choroby i poprawę szans na ciążę.

Leczenie farmakologiczne

Podstawą terapii lekowej są preparaty hamujące podziały komórek endometrium i ograniczające wydzielanie estrogenów. Stosuje się:

• Doustne tabletki antykoncepcyjne w trybie ciągłym (bez przerwy na krwawienie) — stabilizują poziom hormonów i zapobiegają cyklicznemu krwawieniu ognisk
• Progestageny (dienogest, octan medroksy­progesteronu) — hamują wzrost endometrium i zmniejszają stan zapalny
• Analogi GnRH — wywołują sztuczną menopauzę, co prowadzi do zaniku ognisk endometriozy; ze względu na skutki uboczne (osteoporoza, uderzenia gorąca) stosuje się je przez ograniczony czas
• Danazol — lek androgenowy o działaniu antyestrogenowym, obecnie rzadziej stosowany z powodu działań niepożądanych

W celu łagodzenia bólu stosuje się niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ), które ograniczają produkcję prostaglandyn odpowiedzialnych za skurcze macicy.

Leczenie chirurgiczne

Jeśli farmakoterapia nie przynosi poprawy lub gdy zmiany są rozległe, konieczna jest interwencja chirurgiczna. Zabieg laparoskopowy polega na wycięciu lub wypaleniu ognisk endometriozy, usunięciu torbieli czekoladowych, przecięciu zrostów i odtworzeniu prawidłowej anatomii narządów miednicy.

W ciężkich przypadkach, gdy jajniki są poważnie uszkodzone przez rozległe torbiele i zrosty, a kobieta nie planuje już ciąży, lekarz może zaproponować usunięcie jajników (owariektomia). Niekiedy konieczne jest również wycięcie macicy (histerektomia), jeśli ogniska endometriozy głęboko naciekają jej ścianę.

Połączenie metod

Najlepsze efekty daje leczenie skojarzone — po zabiegu chirurgicznym wprowadza się terapię hormonalną, która zapobiega nawrotom. Dzięki temu można znacząco wydłużyć okres bez objawów i poprawić jakość życia pacjentek.

Niepłodność a endometrioza

Endometrioza jest jedną z głównych przyczyn problemów z płodnością. Szacuje się, że u kobiet z endometriozą płodność jest dziesięciokrotnie niższa niż u kobiet zdrowych. Mechanizmy prowadzące do niepłodności są złożone i obejmują:

• Zrosty i zniekształcenia anatomiczne jajowodów, które uniemożliwiają transport komórki jajowej
• Przewlekły stan zapalny w jamie otrzewnej, który zaburza proces owulacji i implantacji zarodka
• Torbiele endometrialne na jajnikach, które uszkadzają zdrową tkankę jajnikową i zmniejszają rezerwę jajnikową
• Zaburzenia immunologiczne, które mogą prowadzić do odrzucenia zarodka

Problem z zajściem w ciążę nasila się wraz ze stopniem zaawansowania choroby. W łagodnych postaciach endometriozy szanse na naturalną ciążę są wyższe niż w zaawansowanych, gdzie konieczne może być zastosowanie metod wspomaganego rozrodu.

Czy można zajść w ciążę z endometriozą?

Tak — wiele kobiet z endometriozą zachodzi w ciążę, zarówno w sposób naturalny, jak i z pomocą medycyny rozrodu. Operacyjne usunięcie ognisk endometriozy może znacząco poprawić płodność, szczególnie w przypadkach umiarkowanego i ciężkiego stopnia zaawansowania. Po zabiegu laparoskopowym część kobiet zachodzi w ciążę w ciągu roku bez dodatkowej pomocy.

Jeśli po leczeniu chirurgicznym i próbach przez 6–12 miesięcy ciąża nie następuje, rozważa się metody wspomaganego rozrodu:

• Inseminacja domaciczna — w łagodnych postaciach endometriozy, gdy jajowody są drożne
• Zapłodnienie in vitro (IVF) — szczególnie u kobiet z ciężką endometriozą, uszkodzonymi jajowodami lub obniżoną rezerwą jajnikową

Ciąża działa terapeutycznie na endometriozę — hormonalne zmiany w ciąży hamują aktywność ognisk, a u wielu kobiet objawy ustępują na długi czas po porodzie.